آثار علمى ابن روزبهان شرحى از تأليفات وى را محمد امين خنجى در ضمن شرح حال او آورده كه شامل هفت اثر مىشود ؛ از اين هفت كتاب يك مورد آن ديار بكريه است كه وى به اشتباه از ابن روزبهان تصور كرده است . آقاى منوچهر ستوده آثار وى را تا بيست و دو اثر نقل كرده است . علاوه بر آنها ، ما اكنون از چند اثر ديگر نيز خبر داريم كه مجموعا تأليفات وى به بيست و هشت كتاب و رساله مىرسد . خواهيم ديد كه برخى يك قصيده يا چيزى شبيه آن است ، چنان كه برخى كتاب مفصل يا رسالهء قابل توجه است : 1 - بديع الزمان فى قصّة حى بن يقطان ؛ از اين كتاب تاكنون اثرى در دست نبود تا آنكه اخيرا نسخهء ناقصى از آن بدست آمده است . « 1 » 2 - تاريخ عالم‌آراى امينى ؛ نسخه‌هايى از اين كتاب وجود دارد و ملخص آن توسط مينورسكى به انگليسى ترجمه شده و گزارشى از آن در كيهان انديشه شماره 39

--> ( 1 ) . نسخهء اين رساله به شمارهء 7574 در كتابخانهء آية اللّه العظمى مرعشى نجفى نگهدارى مىشود هر چند انتهاى نسخه افتادگى دارد . ابن روزبهان در اين كتاب ، پس از چند ستايش اديبانه از سلطان يعقوب و اقدامات و اعمال او مىنويسد : و چون آثار مآثر اين دولت ابد پيوند و اخبار عظايم وقايع و فتوح ارجمند نه از آن قبيل است كه بر سبيل اجمال در ديباچهء كتابى يا به مناسبت سياق كلام در فاتحهء خطابى گزارش تواند يافت و ذكر شمه‌اى از محاسن صفات و نبذى از مكارم اخلاق ذات ملكى ملكات نه از آن جمله كه در اين تنگ مجال ادراج توان نمود ، لسان خامه را با ملال سمع اجلال سرزنش واجب ديد و حاليا سوداى اين مراد او را از سر بيرون كرد ؛ شايد اگر توفيق ربانى امداد نمايد و حسن التفات خاقانى اسعاد فرمايد ، تاريخ همايون كه روزنامهء اقبال و جريدهء امانى و آمال است و همواره نوازع نهمت و دواعى همت كه به حكم « ان اللّه يحب عوالى الهمم و يبغض سفسانها » اعتلا بر مدارج رفعت و ارتقا بر معارج عزتند اين فقير قليل البضاعة را به ارتكاب ترتيب و تنميق و التزام ضبط و تنسيق آن مىخوانند يكى از هزار قطره از بحار همت تدوين پذيرد و آثار سطوت و يأس و مرحمت و استيناس حضرت سلطانى كه بر چهرهء صدمات صولت چنگيزخانى و حسن عواطف قاآنى رقم نسخ و بطلان كشيده از مضامين تاريخ عالم‌آراى امينى كه به مقابلهء تاريخ جهانگشاى جوينى در ذى المجاز اعجاز ارباب كنايت و مجاز به عرض خرندگان متاع بلاغتست و ارباب . . . خواهد رسانيد عالميان را به وضوح پيوندد . . . و تاريخ جهان‌گشاى كجا همچون تاريخ عالم‌آراى است ( برگ 13 - ر ، پ ) . اين توصيفات و ستايشات تا برگ 14 - پ كتاب ادامه مىيابد و آنگاه اشاره به ترجمه اين رساله كه « و ماشطهء خيال خواب كه عروس داستان حى بن يقظان از رداى تازى از سركشيده در كسوت عبارت فارسى به معركه اظهار آورد » ( برگ 14 - پ ) « . . . و به متابعت الهام منان آن را بديع الزمان فى قصّة حى بن يقظان موسم گردانيد » ( برگ 15 - ر ) . اصل كتاب از آغاز برگ 15 - پ شروع شده تا برگ 61 - پ ادامه دارد و البته انجام ندارد و روشن نيست كه چه مقدار از آن سقط شده است .